محسن مخملباف
هشتم خرداد 1336 در جنوب شهر تهران به دنيا آمد. به دليل فقر خانواده از هشت سالگي تا 17 سالگي در سيزده شغل مختلف شاگردي و كارگري كرد تا مخارج زندگي خود و مادرش را تأمين كند.

از سن پانزده ‏سالگي در گروهي چريكي‏ كه خود تشكيل داده بود به فعاليت سياسي و مبارزه مخفي پرداخت. در سن 17 سالگي در جريان عمليات خلع سلاح يك پليس، تير خورد و دستگير شد و از سال 1353 تا زمان انقلاب به مدت چهار سال و نیم در زندان ماند. به دليل آن كه مشكل جامعه ايران را فقر فرهنگي يافته بود، بعد از انقلاب، سياست را كنار گذاشت و به ادبيات و سينما روي آورد.

در زمينه‏هاي رمان، داستان كوتاه، نمايشنامه، فيلم نامه و تحقيق هنري تاكنون 27 جلد كتاب از او به چاپ رسيده و برخي از نوشته‏هاي او به زبان‏ انگليسي، فرانسه، ايتاليايي، عربي، اردو، كردي، تركي استانبولي، کره ای، پرتقالی، آلمانی، بوسنیایی، روسی و ژاپنی ترجمه شده‏اند.

طي 20 سال گذشته، علاوه بر 18 فيلم سينمايي 6 فيلم كوتاه نيز ساخته است. از نوشته هاي او فيلم سازان ديگري فيلم ساخته اند و فيلم هايي از ديگران توسط او تدوين شده است.

فيلم‏هاي محسن مخملباف در ده سال اخير بيش از 1000 بار در جشنواره های جهاني حضور يافته‏اند و جوايز بسیاری را از آن خود كرده اند. درباره محسن مخملباف به زبان‏هاي انگليسي، ايتاليايي، ژاپني، كره اي و آلمانی كتاب يا فيلم تهيه شده است.

در اين اواخر وي چندین سال فعاليت فيلم سازي خود را تقريباً رها كرد تا به چندين نفر كه نيمي از آن‏ها اهل خانواده‏اش بودند سينما را بياموزد. او که برای تحقیق درباره ساخت فیلم سفر قندهار مخفیانه به افغانستان دوران طالبان سفر کرده بود، با دیدن اوضاع نابسامان ناشی از جهل و جور و فقر چنان متأثر شد که پس از اتمام فیلم سفر قندهار به مدت 2 سال با اجرای 82 پروژه آموزشی و بهداشتی در داخل افغانستان و برای بهبود پناهندگان افغانی درون ایران تلاش کرد.

برخی از کارهای محسن مخملباف از جمله فیلم ها و نوشته های او در ایران مورد سانسور واقع شده اند .محسن مخملباف در سال 2004 به عنوان اعتراض به تشدید سانسور ایران را ترک کرد.در سال های اخیر وی بیشتر در افغانستان و تاجیکستان و هند زندگی کرده است. وی در سال 2007 به عنوان رئیس آکادمی فیلم آسیا انتخاب شد.

احمد شاملو شاعر نامی ایران درباره وی گفته است:... من به شدت از عاقبت این سینماگر وحشت می کنم... او کاملاً ناگهانی پرومته یی شد که چیزی سینما را دم دست اش گذاشته تا هر چه خطرناک تر بتواند با آن آتش بازی کند... خطرناک تر به این دلیل که فرش و خانه و محله و شهر و زمانه اش از دم نی ساز است و خودش هم این را بهتر از دیگران می داند، و مهم تر این که می داند ققنوس یک افسانه بیشتر نیست و از خاکسترش چیزی بیرون نمی آید...

فيلم‌هاي بلند سينمايي:

1. توبه نصوح
2. دوچشم بي سو
3. استعاذه
4. بايكوت
5. دستفروش
6. بايسيكل ران
7. عروسي خوبان
8. نوبت عاشقي
9. شب‌هاي زاينده رود
10. ناصرالدين شاه آكتور سينما
11. هنرپيشه
12. سلام سينما
13. گبه
14. نون و گلدون
15. سكوت
16. سفرقندهار
17. سکس و فلسفه
18. فریاد مورچه ها

فيلم‌هاي كوتاه:

1. گزيده تصوير دوران قاجار
2. سنگ و شيشه
3. مدرسه‌اي كه باد برد
4. در
5. تست دمكراسي
6. الفباي افغان
7. صندلی

تدوين (آثار خود) :

1. دستفروش (1365)
2. بايسيكل‏ران (1366)
3. عروسي خوبان (1367)
4. نوبت عاشقي (1369)
5. شبهاي زاينده‏رود (1369)
6. ناصرالدين شاه آكتور سينما (1370)
7. گزيده تصوير در دوران قاجار (1371)
8. هنرپيشه (1371)
9. سنگ و شيشه (1372)
10. سلام سينما (1373)
11. گبه (1374)
12. نون و گلدون (1374)
13. مدرسه‏اي كه باد برد (1376)
14. سكوت (1376)
15. تست دموكراسي (1379)
16. سفر قندهار (1379)
17. الفباي افغان (كوتاه-داستاني) 1381
18. سکس و فلسفه 1383

تدوين (آثار ديگران) :

1. ديده‏بان (به كارگرداني : ابراهيم حاتمي‏كيا) 1367
2. دلنمك (به كارگرداني : امير قويدل) 1368
3. فرماندار (به كارگرداني : مرتضي مسائلي) 1368
4. مدرسه رجايي (به كارگرداني : كريم زرگر) 1368
5. مرد ناتمام (به كارگرداني : محرم زينال‏زاده) 1371
6. يك شب و يك غربيه (به كارگرداني : قاسم جامي) 1371
7. روزي كه خاله ام مريض بود (به كارگرداني: حنا مخملباف) 1376 ويدئويي
8. سيب (به كارگرداني : سميرا مخملباف) 1376
9. تخته‏سياه (به كارگرداني : سميرا مخملباف) 1378
10. 11 سپتامبر (به كارگرداني: سميرا مخملباف) 1381
11. پنج عصر (به كارگرداني: سميرا مخملباف) 1381
12. اسب دو پا (به كارگرداني: سميرا مخملباف) 1386

فيلمنامه‏ها (كه ديگران از روي آن فيلم ساخته‏اند) :

1. توجيه (به كارگرداني : منوچهر حقاني‏پرست) 1359
2. زنگ‏ها (به كارگرداني : محمدرضا هنرمند) 1363
3. مدرسه رجايي (به كارگرداني : كريم زرگر) 1364
4. فرماندار (به كارگرداني : مرتضي مسائلي) 1367
5. مرد ناتمام (به كارگرداني : محرم زينال‏زاده) 1370
6. سيب (به كارگرداني : سميرا مخملباف) 1376
7. تخته‏سياه (به كارگرداني : سميرا مخملباف) 1378
8. روزي كه زن شدم (به كارگرداني : مرضيه مشكيني) 1378
9. چرا راي‏ها باطل شد (به كارگرداني : بابك پيامي) 1380
10. پنج عصر «طرح فيلمنامه» (به كارگرداني: سميرا مخملباف) 1381
11. شاعر زباله ها (به كارگرداني : محمد احمدي) 1383
12. اسب دو پا (به كارگرداني: سميرا مخملباف) 1386

حضور به عنوان بازيگر (در نقش خودش) :

1. عروسي خوبان (ساخته محسن مخملباف) 1368
2. كلوزآپ (ساخته عباس كيارستمي) 1368
3. سلام سينما (ساخته محسن مخملباف) 1373
4. نون و گلدون (ساخته محسن مخملباف) 1374
5. تست دمكراسي (ساخته مخملباف ) 1378
6. لذت ديوانگي (ساخته حنا مخملباف) 1382

طراحي صحنه :

1. بايسيكل‏ران، 1366
2. گبه، 1374
3. سكوت، 1376

تهيه‏كننده :

1. نون و گلدون، 1374
2. سكوت، 1376
3. سيب، 1376
4. تخته‏سياه، 1378
5. روزي كه زن شدم، 1378
6. سفر قندهار، 1379
7. سکس و فلسفه، 1383

داوري در جشنواره هاي بين‏المللي :

1. لوكارنو (سوئيس) 1373
2. سائوپولو (برزيل) 1374
3. تورينو (ايتاليا) 1375
4. تائورمينا (ايتاليا) 1377
5. پوسان (كره جنوبي) 1377
6. بحرين (بحرين) 1379
7. سنگاپور (سنگاپور) 1379
8. كرالا (هند) 1380
9. اُشن سينه فن (دهلي هند) 1383
10. دوشنبه (تاجيكستان) 1383
11. کلرمون فرانس (فرانسه) 1384
12. ونیز (ايتاليا) 1385
13. اروپا آسیا (قزاقستان) 1385

جوايز بين ‏المللي :

1- “جايزه بهترين فيلم” از جشنواره ريميني، ايتاليا 1989، (بخاطر فيلم بايسيكل ران)

2- “جايزه بهترين فيلم” از جشنواره فيلم هاوائي، آمريكا 1991، (بخاطر فيلم بايسيكل ران)

3- “جايزه بهترين فيلم” از جشنواره تائورمينا، ايتاليا 1992، (بخاطر فيلم ناصرالدين شاه آكتور سينما)

4- “جايزه بهترين فيلم” از جشنواره كارلوويواري، جمهوري چك 1992، (بخاطر فيلم ناصرالدين شاه آكتور سينما)

5- “جايزه بهترين فيلم” انجمن منتقدين بين المللي فيبرشي از جشنواره كارلوويواري، جمهوري چك 1992، (بخاطر فيلم ناصرالدين شاه آكتور سينما)

6- “جايزه بهترين كارگرداني” از جشنواره كارلوويواري، جمهوري چك 1992، (بخاطر فيلم ناصرالدين شاه آكتور سينما)

7- “جايزه ويژه هيئت داوران” از جشنواره فيلم استانبول، تركيه 1993، (بخاطر فيلم ناصرالدين شاه آكتور سينما)

8- “جايزه مطبوعات” از جشنواره فيلم سائوپائولو، برزيل 1995، (بخاطر تمام آثار محسن مخملباف)

9- “جايزه بهترين فيلم” از جشنواره فيلم مونيخ، آلمان 1996، (بخاطر فيلم سلام سينما)

10- “جايزه بهترين فيلم هنري” از جشنواره فيلم توكيو، ژاپن 1996، (بخاطر فيلم گبه)

11- “جايزه بهترين كارگرداني” از جشنواره فيلم سيتگس، اسپانيا 1996، (بخاطر فيلم گبه)

12- “جايزه ويژه منتقدين” از جشنواره فيلم سيتگس، اسپانيا 1996 ، (بخاطر فيلم گبه)

13- “يكي از ده فيلم برتر جهان در سال 1996”، به انتخاب مجله تايمز، آمريكا 1996، (بخاطر فيلم گبه)

14- “جايزه بهترين فيلم بلند آسيائي” از جشنواره فيلم سنگاپور، سنگاپور 1997، (بخاطر فيلم گبه)

15- “جايزه ويژه هيئت داوران” از جشنواره فيلم لوكارنو، سوئيس 1996، (بخاطر فيلم نون و گلدون)

16- “جايزه طلاي جوانان” از جشنواره فيلم لوكارنو، سوئيس 1996، (بخاطر فيلم نون و گلدون)

17- “يكي از ده فيلم برتر دهه 90 ” از طرف مديران جشنواره هاي جهاني، 1999، (بخاطر فيلم نون و گلدون)

18-“جايزه مدال طلا” از طرف پارلمان ايتاليا از جشنواره ونيز، ايتاليا 1997، (بخاطر فيلم سكوت)

19-“جايزه انسان،هنر،طبيعت” از جشنواره ونيز، ايتاليا 1997، (بخاطر فيلم سكوت)

20-جایزه شهر ایسن دوژور، فرانسه 1998 (به خاطر مجموعه آثار)

21-“جايزه سردار هنر و ادبيات” (شواليه) فرانسه 1998، (بخاطر مجموعه آثار ادبي و سينمايي)

22- “جايزه بزرگ كليساهاي جهاني” از جشنواره فيلم كن، فرانسه ‏2001‏، (بخاطر فيلم سفر قندهار)

23- “ مدال طلاي فدريكو فليني” از يونسكو در پاريس، فرانسه 2001، (بخاطر فيلم سفر قندهار)

24- جايزه بهترين فيلم جشنواره آژاكسو فرانسه (بخاطر فيلم سفر قندهار) 2001

25- جايزه "بهترين فيلم تماشاگران" از جشنواره بين المللي فيلم سينماي جنوب، فرانسه 2001 ، (بخاطر فيلم سفر قندهار)

26- جايزه "بهترين كارگرداني"از جشنواره بين المللي فيلم آرسنال، لاتويا 2002 (بخاطر فيلم سفرقندهار)

27- جایزه فرانسووا تروفو، از جشنواره جیفونی، ایتالیا 2002 (به خاطر مجموعه آثار)

28- سفر قندهار يكي از صد فيلم برتر تاريخ سينماي جهان به انتخاب مجله تايمز، آمريكا، 2005

29- جايزه منتقدين بين المللي "فيبرشي" از جشنواره بين المللي فيلم تسالونيكي، يونان 2001 (بخاطر فيلم سفر قندهار)

30-چهارمين دوره جشنواره مستند تسالونيكا افتخار يك عمر دستاوردهاي هنري و مشاركت هاي انسان دوستانه 2002

31- جايزه "بهترين فيلم" از جشنواره بين المللي فيلم داكيومنت آرت، آلمان 2002 (بخاطر فيلم الفباي افغان)

32- جايزه بهترين سينماگر آسياي سال 2003 جشنواره پوسان كره جنوبي 2003

33-جایزه ویژه به خاطر شجاعت در بیان موضوع و نو آوری هنری ، جشنواره بین المللی فیلم آسیامدیاتک ، ایتا لیا 2005(بخاطر فيلم فيلم سکس و فلسفه )

34- جایزه پاراجانف برای دستاورد هنری يك عمر از جشنواره ایروان، ارمنستان 2006

35- "مدال افتخار شهر کلرمن" به محسن مخملباف به عنوان اسطوره هنر معاصر، فرانسه 2006

36- جایزه ویژه هیأت داوران به خاطر فیلم "فریاد مورچه ها" و همچنین قدردانی از یک عمر فعالیت سینمایی، جشنواره بین المللی گرانادا سینه دل سور، اسپانیا 2007

37- جایزه "آهوی طلایی" برای دستاورد یک عمر فعالیت هنری از جشنواره بین المللی فیلم کیو (ملودیست)،اکراین 2007

38- جایزه بزرگ "الحمرا" برای خلق آثار هنری - انسانی از جشنواره بین المللی فیلم سینه دل سور، اسپانیا 2008

39- جايزه "دایناسور طلایی" از جشنواره بین المللی مدارس سینمایی اروپا ، لهستان 2008 (برای بنیانگذاری مدرسه فیلم مخملباف)

40-جايزه بزرگ "حقوق بشر" برای دستاورد یک عمر فعالیت هنری و حقوق بشری از جشنواره بین المللی فیلم حقوق بشر نورنبرگ، آلمان 2009

41- جايزه "آزادی برای خلق هنری" برای توسعه آزادی و عدالت اجتماعی با آثار هنری خود، آرت اکشن، انگلستان 2009 (محسن مخملباف این جایزه را تقدیم کرد به پدر معنوی جنبش سبز ایران ، آیت الله منتظری، برای دفاع از حقوق بشر و دمکراسی در کشور ایران)

جوايز (ايراني) :

1. بايسيكل‏ران، بهترين فيلمنامه، جشنواره فجر، سال 1367
2. بايسيكل‏ران، بهترين كارگرداني، جشنواره فجر، سال 1367
3. بايسيكل‏ران، بهترين طراحي صحنه، جشنواره فجر، سال 1367
4. بايسيكل‏ران، جايزه منتقدين ايراني، سال 1369
5. عروسي خوبان، جايزه منتقدين ايراني، سال 1369
6. ناصرالدين‏شاه، بهترين تدوين، جشنواره فجر، سال 1370
7. محسن مخملباف، به عنوان بهترين فيلمساز بعد از انقلاب از نظر خوانندگان مطبوعات
سينمايي، سال 1367

كتاب‏ها :

الف) داستان‏ها :

1. ننگ (مجموعه 12 قصه) 1359
2. دو چشم بي‏سو (مجموعه 13 قصه) 1360
3. حوض سلطون (قصه بلند) 1363
4. باغ بلور (رمان) 1365

ب) نمايشنامه ها :

1. شيخ شهيد، 1360
2. مرگ ديگري (مجموعه 3 نمايشنامه) 1361
3. تير غيب (مجموعه 2 نمايشنامه) 1361

ج) فيلمنامه‏ها :

1. مشروطه مشروعه 1363
2. مادر 1363
3. زنگها 1363
4. تولد يك پيرزن 1364
5. مدرسه رجايي 1364
6. عروسي خوبان 1366
7. بايسيكل‏ران 1367
8. نوبت عاشقي (فيلمنامه و داستان) 1369
9. سلام بر خورشيد 1373
10. نون و گلدون 1376
11. سيب 1377
12. سفر قندهار 1380

د) مقاله ها :

1. مقدمه‏اي بر هنر اسلامي 1361
2. يادداشت‏هايي درباره قصه‏نويسي و نمايشنامه‏نويسي 1361
3. بودا در افغانستان تخريب نشد، از شرم فرو ريخت 1380

هـ) منتخب آثار :

1. گنگ خوابديده (3 جلد) منتخب آثار سال‏هاي 60 تا 70
2. زندگي رنگ است (1 جلد) منتخب آثار سال‏هاي 70 تا 75
3. ديدن و نديدن (1 جلد) گزيده گفتار و نوشتار آثار سالهاي 75 تا 80

كتاب‏هايي كه درباره‏ محسن مخملباف و آثارش منتشر شده است:

1. دستفروش (فيلمنامه و نقد و بررسي) گردآورنده : ابراهيم نبوي، 1368
2. سلام سينما (فيلمنامه و نقد و بررسي) گردآورنده : امير خسروي، 1375
3. معرفي و شناخت محسن مخملباف (نق و بررسي) گردآوردنده : عباس بهارلو، 1374
4. گبه (عكس و فيلمنامه) عكاس : محمد احمدي، 1375
5. سكوت (عكس و فيلمنامه) عكاس : ميثم مخملباف، 1377

6. بررسي فيلم‏هاي مخملباف (نقد و بررسي) گردآورنده : آلبرتو باربرا (به زبان ايتاليايي)، 1375
7. بررسي آثار مخملباف: سلام سینما (تحليل) نويسنده : جشنواره بین المللی فیلم پوسان (به زبان كره‏اي)، 1379
8. آينه‏هاي شكسته مخملباف (نقد و بررسي) گردآورنده : ليريد ريجن (به زبان انگليسي)، 1379
9. يامي كارانو كوبو (نقد و بررسی) نویسنده: حمید دباشی ترجمه شده به (زبان ژاپنی) مترجم: ایچی یا ما 1383
10. فیلم های مخملباف "سینما، سیاست و فرهنگ در ایران" (نقد و بررسی) نویسنده: اریک اگان به زبان انگلیسی 1384

11. مخملباف (نقد و بررسی) نویسنده: حمید دباشی (به زبان انگليسي) 1386
12. محسن مخملباف (نقد و بررسی) گردآورنده: فرناندو گونزالس گارسیا (به زبان اسپانيايي)، 1387

آثار محسن مخملباف كه به زبان‏هاي ديگر منتشر شده است:

1. باغ بلور (انگليسي، فرانسه، یونانی، ایتالیایی) رمان
2. حوض سلطون (تركي استامبولي) داستان بلند
3. مرگ ديگري (كردي، انگليسي، اردو) نمايشنامه
4. حصار در حصار (عربي، انگليسي) نمايشنامه
5. گبه (انگليسي، فرانسه) فيلمنامه
6. سه تابلو (ايتاليايي) فيلمنامه
7. محبوبه‏هاي شب (ايتاليايي، انگليسي) داستان كوتاه
8. مهاراجه (انگليسي) فيلمنامه
9. مقدمه‏اي بر هنر اسلامي (عربي) مقاله
10. جراحي روح (انگليسي) داستان كوتاه
11. در (انگليسي) فيلمنامه
12. سيب (انگليسي) فيلمنامه
13. تخته‏سياه (انگليسي) فيلمنامه
14. روزي كه زن شدم (انگليسي) فيلمنامه
15. فضيلت بسم‏الله (انگليسي) فيلمنامه
16. سكوت (انگليسي) فيلمنامه
17. بودا در افغانستان تخريب نشد، از شرم فرو ريخت (انگليسي، فرانسه، یونانی، کره ای، پرتقالی، آلمانی، بوسنیایی، روسی، ژاپنی، ایتالیایی) مقاله

مرور بر آثار بين‏المللي:

1. جشنواره فيلم‏هاي ايراني (فرانسه) 1989
2. جشنواره روتردام (هلند) 1989
3. جشنواره هنگ‏كنگ (هنگ‏كنگ) 1991
4. سينما تك بن (آلمان) 1991
5. جشنواره لاروشل (فرانسه) 1991
6. جشنواره تسالونيكي (يونان) 1995
7. جشنواره سائوپولو (برزيل) 1995
8. جشنواره استامبول (تركيه) 1996
9. جشنواره تورينو (ايتاليا) 1996
10. جشنواره سنگاپور (سنگاپور) 1996
11. جشنواره شيكاگو (آمريكا) 1996
12. جشنواره بيروت (لبنان) 1996
13. جشنواره هند (هند) 1997
14. جشنواره توكيو (ژاپن) 1997
15. سينما تك هلند (هلند) 1997
16. جشنواره وين (اتريش) 1997
17. سينما تك كليلوند (آمريكا) 1997
18. دانشگاه يوسي‏ال‏اي (آمريكا) 1997
19. موزه هنرهاي مدرن نيويورك (آمريكا) 1997
20. موزه هنرهاي مدرن بوستون (آمريكا) 1997
21. آرشيو پاسيفيك در بركلي (آمريكا) 1997
22. سينما تك ونكوور (كانادا) 1997
23. سينما تك تورنتو (كانادا) 1997
24. سينما تك اونتاريو (كانادا) 1997
25. سينما تك مونترال (كانادا) 1997
26. ايالت مدرس، بنگلور،ويجي وادا و حيدرآباد هند 2001
27. جشنواره بين المللي فيلم داكا 2001
28. بوسني، 2002
29. بلغارستان، 2002
30. جشنواره بين المللي فيلم مونیخ، آلمان 2006
31. جشنواره بين المللي فيلم سینه دل سور، اسپانیا 2008

آثار ممنوعه (در ايران) :

1. فيلم نوبت عاشقي (از سال 1369 به بعد)
2. فيلم شب‏هاي زاينده‏رود (از سال 1369 به بعد)
3. فيلم نون و گلدون (از سال 1374 تا 1376)
4. فيلم سكوت (از سال 1376 تا 1379)
5. فيلم ناصرالدين شاه آكتور سينما (از سال 1371 تا 1372)
6. تست دمكراسي (از سال 1379 به بعد)
6. فيلم الفباي افغان (از سال 1380 به بعد)
8. سکس و فلسفه (از سال 1383 به بعد)
9. فيلمنامه فراموشي (از سال 1383)